Dom Casmurro

マシャード・ジ・アシス『ドン・カズムッホ』（武田千香訳、光文社古典新訳文庫、2014）。

訳者の武田さんから頂いた。たまたま最近、ポルトガル語の勉強にこれを読み始めたと言ったところ、そろそろ翻訳が出ると教えてもらっていたのだった。まずはオリジナルで読み通すことが目標なので、訳書に目を通すのはその後になるが、オリジナルを読み進める動機付けも強まったし、本当に有り難い。

文学としての読み方は分からないが、19世紀末の作品として勝手に抱いていたイメージよりは読み易い。とは言え、現代の標準的な言い方なら não me ... となるはずのところが me não ... になるような、そのままでは学習者のお手本にはできないところがあるようだ。従属節でならば、中世のカスティーリャ語にもある語順だし、現代ポルトガル語でも、ジョゼ・サラマーゴを読んでいて出くわした記憶もあるので、そういう観点から見れば興味深いが、普通の学習者にとってノイズになるのは間違いない。

マシャード・ジ・アシスの全長編小説が集められた電子書籍で読んでいるので、ためしに me não で検索すると、なるほど出てくる。従属節 (que me não, se me não など) や前置詞プラス不定詞の (para me não meter..., de me não fazer...) 例が多いが、『ドン・カズムッホ』以外の作品ならば Talvez me não compreendas... (Ressureição) とか Por que me não mandou chamar? (A mão e a luva) とか Já me não admira... (Helena) とかが見つかる。そこで、中世カスティーリャ語の状況を正確に把握していないことに気づく。まあ、そのうちチェックしよう。

本当は、マシャード・「ジ」・アシスとかドン・カズム「ッホ」とかの表記をネタにしようと思って書き始めたのだが、これもまたそのうち。

Estou lendo Dom Casmurro, de Machado de Assis. Ainda estou no capítulo vinte e algo, e vou lendo pouco a pouco. Os capítulos são curtos e facilitam a leitura. Disseram-me que a sua sintaxe contém elementos pouco recomendáveis para os alunos, como a ordem «me não...» (em vez de «não me...»), mas isso não é óbice para desfrutar este romance.

Acaba de publicar-se uma versão japonesa da obra, feita por Chika Takeda. Vou lê-la depois de terminar o original (quando será?).

(Corrigido un erro ortográfico: 2014/02/16)

Cafetaría

最近、用事で何度か湯島の辺りを歩くことになった。本郷から湯島にかけて、けっこう昭和の香り (と言っても僕の知っている昭和後期のことだが) がして、個人経営らしい喫茶店がモーニングセットを出したりしている。湯島天神のすぐ近くにある店に昼前に入ると、木の壁や椅子テーブルで、本格的なコーヒーを出す格好いい喫茶店の記憶がよみがえる。しかもかかっている音楽はジャズだ。ブレンド400円を飲んでみるが、きちんと淹れた真面目なコーヒーだ。もうドトールで充分だ、などと思っていた自分を叱り反省する。後から入って来た2人のオヤジがタバコを吸い始め、あぁあ、でもコーヒーとタバコというのはカッコつけのアイテムとして分ちがたく結びついていたのだよな、と思い直す。ところが、火をつけたように見えたのに煙りもにおいも漂ってこない。結局吸わなかったのか。それとも、ちょっと吸ってすぐに消したのか。以前はそんな吸い方をする人を結構見たものだが、だとしたら、最近多い、火のついたタバコを隣や後ろの席に向けて構え、見ず知らずの人と煙を共有したがる傾向とは一線を画した吸い方だ。まあ、これは過去を美化しすぎかも。

さて、ガリシア語の規範では cafetaría と cafetería の両方が認められているが、前者がおすすめの形だ: «A forma -aría, maioritaria no galego medieval, era o resultado fonético regular da correspondente latina -ARÍA. Por iso debe dárselle preferencia a esta solución (RAG 2012: §9.20, 66)». でも、実際には後者が多いようだ: «A solución -ería, documentada tamén no galego medieval, fíxose case xeral no galego moderno, polo que se admite así mesmo como normativa (idem: 67)».

ポルトガル語でも、基本的には -aria がおすすめのようだ (livraria, carpintaria)。しかし、この語に関しては、ブラジルでは cafeteria らしい。ポルトガルで出た大きな辞書には «cafetaria, cafeteria (Bras.) [...], [...]. s. f. (Do cast. cafeteria) (Academia das Ciências de Lisboa 2001) とある。ブラジルの大きな辞書、たとえば Aurélio (2009, 4.a) には cafeteria しか出ていない。これがカスティーリャ語からの借用語だとすれば、小さな辞書にはどちらも載っていないことも説明がつく。

O outro día entrei nunha cafetaría que me lembraba moito os tempos de Showa (que durou desde decembro de 1926 ata xaneiro de 1989, e só me refiro aos que coñezo, dos anos 60, 70 e 80). Pedín un café normal e tomeino cunha grata sorpresa. Si, era un café ben feito, algo que ultimamente non podes dar por suposto. Polo barrio de Yushima, aínda hai paisaxes showaescas, con cafetarías supostamente deste tipo, non de cadeas coma Starbucks ou similares.

En galego, a forma cafetaría é a preferida pola norma, aínda que se admite tamén cafetería. En portugués, o sufixo normativo parece ser -aria (livraria, por exemplo), polo que se espera a forma cafetaria. Úsase, sen embargo, cafeteria en Brasil: así se especifica no dicionario da Academia das Ciências de Lisboa. Tamén leo aí que cafetaria / cafeteria é un préstamo do castelán. Non ten nada de sorprendente, pero pregúntome: antes de importaren esta palabra, como chamaban os portugueses e brasileiros ao «estabelecimento onde se serve café»?

Academia das Ciências de Lisboa, 2001, Dicionário da língua portuguesa contemporânea, Verbo.
Ferreira, Aurélio Buharque de Holanda, 2009, Novo dicionário Aurélio da língua portuguesa, 4.a, Positivo.
Real Academia Galega, 2012, Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego, 23.a, Galaxia.

Batalla de la lengua

La recomendación de hoy:
Valle, Juan del & Gabriel-Stheeman, Luis (eds.), 2002, The battle over Spanish between 1800 and 2000: language ideologies and hispanic intellectuals, Routledge (e-book edition 2004).

Cuando se habla del catalán, del euskera, del gallego, lo asocias, u oyes asociarlo, con el nacionalismo catalán, el vasco, el gallego. Cuando se habla del español, lo más probable es que eso no ocurra, como si este idioma no tuviera nada que ver con la política. Pero hay nacionalismo (lingüístico) español, y mucho. Solo que a los que aprenden y estudian el español no se les presenta de forma explícita. Este libro te hace recordar este hecho. Habrá puntos discutibles, pero, o más bien por eso mismo, te dará un punto de partida para reflexionar.

スペイン語の学習者にとって、この言語の「統一」や「発展」の背景にあるスペインナショナリズムは不可視とまでは言わないが非常に見えにくい。スペイン語学のプロでも、このことに気づいていないように見受けられることがある。カタルーニャやバスクやガリシアのナショナリズムを批判するのならば、スペインのナショナリズムも批判しなければ公平さを欠くことになるだろう。批判というのは「○○はダメだ」と言うことではなくて、とりあえずは○○が言ってることを鵜呑みにしないということだ。もちろん、これはこの本の言っていることにも当てはまる。

Galego-portunhol

O meu é galego-portunhol. Para mim o idioma estrangeiro por antonomásia é o espanhol. Falo-o e escrevo-o, espero, bastante aceitavelmente (se não, teria que deixar o trabalho atual). Não domino os outros dois, nem o galego nem o português. Quando tento falar em galego, estou traduzindo do espanhol ou diretamente meto palavras ou expressões espanholas (sem querer, claro). Quando quero falar em português, sai o meu galego impregnado de espanhol e apodera-se da minha fala.

Sei que é uma questão de prática. Por isso, para separar estes três componentes bem separados, propus usar mais galego e mais português. Assim que em 2014 este blogue terá mais páginas escritas nestas línguas (que, neste ano, foram praticamente inexistentes).

Outra questão é que variedade do português escolher, do Brasil ou de Portugal. Mas, de momento, não vou pensar nesse tema. O importante é começar. Como o ano que vem (já).

Disco de lousa

Os discos de lousa (discos de pizarra en castelán) teñen unha capacidade sorprendente para almacenar rexistrado o son profundo do cante. Cando se reproduce cun gramófono, é dicir, cunha máquina que non precisa de electricidade para funcionar, a voz sae moi natural, enérxica, con mil matices, mellor que cando a escoitas nun CD. Esta afirmación debe sorprender moita xente, pero é pura verdade.

Antonte (29 de decembro de 2013), reunímonos uns afeccionados na casa dunha amiga para escoitar discos de lousa: Lola Cabello, Carmen Amaya, Canalejas de Puerto Real, El Chaqueta, Juan Varea, Manolo Vargas, Paco Isidro, Manual Torre, Aurelio, Chacón... Foi un luxo. Impresionoume a enerxía de Aurelio, a arte de Chacón, a liberdade de El Chaqueta... Tamén a profunda beleza da guitarra de Ramón Montoya.

Se non coñeces o son de discos de lousa, non dubides en escoitalo cando se che presente a ocasión. Ao mellor a primeira vez non che parece tan bo, pero irás descubrindo este marabilloso mundo do son da primeira metade do século pasado.

SP盤レコードというのは20世紀前半主流だった媒体だが、今は針が物理的に接触して音を拾う形式のレコードを見たこともない人も多いだろうから、それがすばらしい音を出すと力説してもピンと来ないかもしれない。でもSPに取って代わったLPは、今でも一部では使われているし、新しい録音でもLPにしたりすることがある。CDでは出ていた録音が「初のLP化！」とか宣伝されたりしているのを見たこともある。これはCDよりもLPの方が音が良いと思う人たちがいて、それがマーケットとして成り立つということの表れだ。

20世紀前半のカンテを味わうためにはSPレコードを機械式の (つまり再生に電気を使わない) 蓄音機で聞くのが一番だ。CD復刻盤でもある程度良さは分かるが、録音と生演奏の違いぐらいの差がある。声の自然さは本当に印象的で、最近録音されたCDなんかよりも良いんじゃないかと思えるものも多い。

僕自身はSPも蓄音機も所有していないので、いつでも聞けるわけではない。一昨日、友人宅に何人かで集まって久しぶりにカンテのSPを聴いた。CD復刻盤で知っている演唱だと、むしろ驚きというか発見が多い。アウレリオの骨太な熱唱は心底素晴らしいし、チャコンの上手さには改めて脱帽するし、マノロ・バルガスの巧まざるといった調子の歌い口もこりゃ真似できないと思うし、マヌエル・トーレのカンパニジェーロも本気で歌ってるのが分かるし、最近「発見」したラモン・モントージャの凄さはやっぱり凄い。

N. B.: As dúas versións, galega e xaponesa, son textos diferentes, aínda sendo parcialmente coincidentes no contido.

Calcetín

年末締め切りの原稿が全然進まず、こんなものを書いている場合ではないのだが、書かなくても進まないことは同じなので、書く。

ある人から聞いた話。その人が良く知る日本人が、あるとき Quítese los calcetines. と言うべきところで Quítese los calzoncillos. と言ってしまった。もちろん大笑いで話は終わり、心配するような事態にはならなかったそうだが、それを聞いたスペイン語話者は、最初、その場の状況に合わせてなんとか合理的な解釈を見つけようとしたらしい。

Calcetines を calzoncillos と言ってしまう気持ち (というのも変だが)、僕はよく分かる。逆、つまり calzoncillos と言うべきときに calcetines と言ってしまうのより、よく分かる。自分自身、今でもつい calzoncillos と言ってしまいそうな気がする (calcetines と言ってしまいそうな気はあまりしない)。なぜだろうか。音だろうか。そんな気もする。実際 calzo- の方が calce- よりも発音し易いのではなかろうか。もうひとつ、もしかしてより大きな要因は、我々が認知する世界における卓越度ではないか。つまり calzoncillo の方が calcetín よりも目立つ。我々が関心を引かれる度合いが高い。我々の世界においてより重要である。てなことかもしれない。

あるいは、calzoncillos を calcetines と言い間違ってもたいして面白くないので、その逆ほど注意を引かないだけの話なのかもしれない。なので、実際にはどちらの方向の間違いも同じ頻度で起こっているのかもしれない。しかし、だとしたら、誤りの原因として卓越度を考えることはできないが、誤りの卓越度について語ることはできるだろう。

いずれにせよ、学習者としてはあまり気にしない方がよい。Calzoncillos と言わないように注意しなきゃなんて自分に言い聞かせていると、むしろそのように言ってしまったりするからね。

Xantar ao sol

O día 24 de decembro xantei fora, quero dicir ao sol, cuns colegas. Como estaba pechado o comedor onde adoitamos xantar, mercamos obentos nun conbini e sentamos nuns bancos que había ao lado da Ágora. Non estaría mal facelo de cando en vez.

Case inevitablemente, falamos do Nadal. Preguntáronme como pasaba o Nadal cando era neno, e contei que á miña casa non viña Papá Noel nin os Reis Magos. Os meus pais xustificaban o feito dicindo que non eramos cristiáns. Comprabamos, iso si, unha torta e comiámola na casa.

Non sei ata que punto os meus pais eran conscientes, pero creo que foi unha boa educación que recibín deles. Cadaquén é cadaquén, e non tes que preocuparte do que fan ou din os demais. Tamén me lembro de que, cando era neno, eu creía que a miña familia era pobre. Ou, así debían de dicir os meus pais. En realidade, levabamos unha vida modesta pero nunca nos faltaba nada esencial. O que facían os meus pais era aforrar e facer posible que os seus tres fillos, as miñas dúas irmás e mais eu, estudasen na universidade (un deles ata o máster). Nunca lles estarei dabondo agradecido.

Non, non lles dixen todo isto aos meus colegas. Só falei dos Reis Magos e da torta que comiamos. A conversación ao sol, tan agradable, tróuxome á memoria estas cousas que comentei. Non estaría mal facelo de cando en vez, non?

N. B.: Xantar, en galego, significa «comer ao mediodía», mentres que jantar, en portugués, «tomar uma das principais refeições diárias ao fim da tarde ou no início da noite».